Hvað er kurt og pí?
Orðasambandið með kurt og pí merkir ‘hæversklega; með glæsibrag’ (ÍO 2002:828). Elst dæmi um það í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er úr gömlu kvæði sem birt er í safninu Íslenzk fornkvæði 6. bindi:...
View ArticleHvað eru Vatnsdalshólar í Austur-Húnavatnssýslu margir?
Stutta svarið Samkvæmt talningu frá árinu 2018, sem er byggð á gögnum sem aflað var með dróna og síðan unnin áfram í landupplýsingakerfi, eru hólarnir í Vatnsdal annað hvort 729 eða 1836. Talan fer...
View ArticleHvað viðmið ættu að gilda um notkun útlensku á Íslandi?
Íslensk málnefnd gefur árlega út ályktun um stöðu íslenskrar tungu. Ólíkt viðfangsefni eða svið er tekið fyrir á hverju ári. Stöðunni er lýst og lagðar til aðgerðir til umbóta. Árið 2025 var...
View ArticleHvernig eru jökulhlaup flokkuð eftir uppruna?
Hægt er að skipta jökulhlaupum í fimm gerðir eftir uppruna: Hlaup úr jökulstífluðum lónum við jaðar jökuls. Algengast er að þess háttar lón myndist þegar skriðjökull lokar dal sem liggur þvert á...
View ArticleEr gervigreindartækni líkleg til að geta þýtt námsefni fyrir börn svo vel sé?
Undanfarin ár hefur verið gerður fjöldi rannsókna á getu gervigreindar til að þýða yfir á íslensku. Þar ber hæst að þýðingar úr ensku á íslensku hafa verið hluti af stærstu rannsókn á almennri...
View ArticleAf hverju enda íslensk eftirnöfn karla á -son en ekki -sonur?
Í elsta máli var orðið sonur til í fleiri en einni nefnifallsmynd: sonr, sunr, son, sun (Fritzner 1896:479). Í Íslenskri orðsifjabók Ásgeirs Blöndal Magnússonar (1989:928) er fornmálsmyndin sun(u)r...
View ArticleHvers konar dýr er rófubjörn og hvar eru heimkynni hans?
Upprunalega spurningin var: Hvað getur þú sagt mér um dýrategundina Kinkajous eða Potos flavus? Dýrategundin sem á latínu nefnist Potos flavus er kölluð rófubjörn eða skottlangur í Dýra- og...
View ArticleHvaða orð í íslensku eiga uppruna í mannanöfnum?
Í íslensku eru fjölmörg dæmi um orð sem eiga sér uppruna í mannanöfnum. Þessi orð geta verið af ýmsu tagi. Fyrst ber að nefna tökuorð þar sem breytingin úr sérnafni í samnafn hefur þegar átt sér stað í...
View ArticleHvernig tala menn reiprennandi?
Upprunalega spurningin var: Hvaða reip- er átt við þegar einhver talar t.d. reiprennandi frönsku? Hvaðan er þetta upprunnið? Að gera eitthvað reiprennandi merkir að gera eitthvað mjög auðveldlega, án...
View ArticleHvað þarf eldra fólk helst að hafa í huga varðandi mataræði og þyngdarstjórnun?
Með hækkandi aldri, sérstaklega eftir sextugt, verða lífeðlisfræðilegar breytingar á líkamanum, hann þarfnast færri hitaeininga vegna breyttrar líkamssamsetningar og minni efnaskiptahraða, en...
View ArticleHvaða tilgangi þjóna marglyttur?
Í líffræði er yfirleitt ekki talað um að lífverur hafi ákveðinn tilgang. Bambus hefur til dæmis ekki þann tilgang að vera fæða fyrir pöndur, býflugur urðu ekki til bara til að frjóvga blóm, og...
View ArticleHvað er þetta bif- í bifreið?
Upprunalega spurningin hljóðaði svona: Hvaðan kemur orðið „bif“ úr bifreið, bifhjól? Sögnin að bifa merkir ‘hræra, hreyfa, hagga’ og þekktist þegar í fornu máli. Miðmyndarsögnin bifast merkir...
View ArticleHvað eru tennur í hvítháfum stórar?
Stærstu tennur hvítháfa (Carcharodon carcharias) geta orðið um eða yfir 6 cm langar og eru líklega stærstu tennur núlifandi hákarla. Þetta er sagt með þeim fyrirvara að erfitt er að finna nákvæma og...
View ArticleFá hákarlar aldrei krabbamein og getur brjósk úr þeim læknað sjúkdóminn?
Stutta svarið við þessari spurningu er að hákarlar (eða aðrir fiskar) eru hvorki undanskildir því að fá krabbamein né hafa þeir uppgötvað lækningu við því. Sú mýta að hákarlar fái ekki krabbamein og...
View ArticleHvar geta jökulhlaup orðið á Íslandi?
Þessari spurningu er einfaldast að svara með því að birta kort sem sýnir þau svæði á Íslandi þar sem jökulhlaup vegna jarðhita og eldsumbrota hafa farið yfir á seinustu 10.000 árum. Blái liturinn á...
View ArticleHvernig þróaðist samhverfa í dýraríkinu?
Hér er einnig að finna svör við spurningunum: Eru til ólíkar tegundir af samhverfu hjá dýrum? Hvort voru elstu þekktu gerðir dýra samhverf eða ósamhverf? Hvaða áhugaverðu undantekningar eru frá...
View ArticleHvernig kýs fólk með fótunum? Hvaðan kemur þetta orðasamband?
Orðasambandið kjósa með fótunum sem stundum sést og heyrist en virðist ekki vera í neinni íslenskri orðabók, er væntanlega komið úr ensku þar sem vote with your feet merkir 'to show your opinion by...
View ArticleHvers konar dýr var loðnashyrningur og hvenær var hann uppi?
Upprunalega spurningin var Hvað er íslenska heitið yfir Coelodonta antiquitatis? Coelodonta antiquitatis hefur verið kallaður loðnashyrningur á íslensku (e. woolly rhinoceros). Um er að ræða...
View ArticleEiga tungumál að vera rökrétt?
Ein algengasta röksemd sem beitt er gegn nýjungum og tilbrigðum í máli er að þau séu ekki rökrétt. Að margra áliti er það hin endanlegi dómur yfir tilbrigðum og gefur ótakmarkað veiðileyfi á þau. Meðal...
View ArticleHvenær var byrjað að nota orðið sjálfrennireið um bíla og af hverju festist...
Í íslensku er oftast talað um nýyrði sem ný orð sem mynduð eru úr innlendum orðstofnum um ný fyrirbæri eða til að koma í stað erlends orðs. Stundum lifa slík orð í málinu áfram þó að þau séu ekki notuð...
View Article
